O Kurpiach
Kurpie to region etnograficzny na Mazowszu, obejmujący tereny dwóch dawnych puszcz: Puszczy Zielonej (zwanej też Puszczą Kurpiowską lub Zagajnicą) na wschodzie, w okolicach Myszyńca, Kadzidła i Łysych, oraz Puszczy Białej na zachodzie, nad Narwią i Bugiem. Nazwa „Kurpie” pochodzi od tradycyjnego obuwia — łapci plecionych z łyka lipowego, zwanych właśnie „kurpiami”.
Przez wieki był to teren trudno dostępny, gęsto zalesiony, na który osiedlali się głównie zbiegowie, wolni osadnicy, bartnicy i smolarze — nie poddani pańszczyźniani, jak w innych regionach. To ukształtowało specyficzny etos mieszkańców: niezależność, samowystarczalność i silne poczucie odrębności, żywe do dziś.
Puszcza Zielona i Biała
Dwie etnograficzne części regionu — Zielona (Kadzidło, Myszyniec, Łyse) i Biała (nad Narwią i Bugiem) — z odrębnymi strojami i tradycjami, choć wspólnym rodowodem.
Wycinanki i haft
Jednobarwna „leluja” cięta nożycami do strzyżenia owiec oraz haft kurpiowski — oba wpisane na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego.
Bursztyn
W XIX w. w powiecie ostrołęckim działało blisko 150 kopalni bursztynu — surowca na biżuterię, fajki i tabakiery.
Strój i gwara
Lniana koszula z haftem, spódnica w pasy, sukmana i rogatywka — oraz gwara wciąż żywa wśród starszych mieszkańców.
Kurp to człowiek zacięty, szczery i mocny, który się nie poddaje — często nazywany „góralem, który zszedł z gór”. W pamięci starszych pokoleń wciąż żywy jest etos absolutnej samopomocy sąsiedzkiej, zarówno podczas żniw, jak i przy dzieleniu się żywnością.
Projekt “Czy rozpoznajesz swoją wieś sprzed 60 lat?”
Projekt jest pokłosiem uczestnictwa Łucji Samorajczyk w Akademii Przedsiębiorczości BraveCamp organizowanej przez Inkubator Uniwersytetu Warszawskiego. Nazwa odnosi się do zdjęć lotniczych z lat 50tych, na których widnieją wsie z lotu ptaka w stanie powojennym, tj. ze zbitym układem wsi, pozostałościami po siedliskach, torami kolei wąskotorowej, mytami od kartofli i wieloma innymi detalami.
Na projekt składają się dwa trzony:
Letni obóz badawczy – Kurpiografia
Etnotablice
Obóz badawczy – Kurpiografia jest sercem projektu. Dzięki przekazowi ustnemu dowiedzieliśmy się wielu cennych informacji, które mogą przepaść lada dzień wraz ze śmiercią tu żyjących. Ponadto jedną z idei projektu jest jak największe zaangażowanie mieszkańców w wystawę o nich. Tak by oni mogli się czuć współtwórcami opisu nich samych oraz ich przodków. Pierwszy obóz etnograficzny, trwający 2 tygodnie udało się zrealizować w sierpniu 2024 r. Autorce projektu marzy się dotrzeć z obozem etnograficznym do każdej wsi we własnej gminie.
Drugą bardzo ważną częścią, na którą autorka stara się pozyskać środki finansowe, są specjalnie zaprojektowane etnotablice. Na część merytoryczną składa się personalizowanie zaprojektowana graficznie tablica z podstawowymi treściami historycznymi, a także istotne dla mieszkańców danej wsi. Nowoczesnym wzbogaceniem klasycznej tablicy będzie kod QR, który przekieruje nas do strony internetowej. Na niej znajdą się opracowane materiały pozyskane w ramach obozu. Jedną z zalet tej technologii jest przede wszystkim możliwość aktualizowania treści, dodawania nowych informacji oraz wzbogacania w materiały wideo, np. filmy opowiadające o depozytariuszach niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
Główne obszary naszych poszukiwań
Podczas badań terenowych skupiliśmy się na kilku kluczowych aspektach dawnego i obecnego życia na Kurpiach:
Odtwarzaliśmy dawny układ wsi i śledziliśmy historie lokalnych nazw. Dowiedzieliśmy się m.in., że Klenkor zawdzięcza swoją nazwę dźwiękom żurawi i bocianów z okolicznych łąk (klangor / klekot). Odkrywaliśmy granice zapomnianych dzielnic (takich jak Zaborze czy Dziechciarka) i badaliśmy przepływy ludności.
Zanotowaliśmy, jak kształtowały się lokalne rody – w Tartaku najczęściej spotykano nazwisko Parzych, w Grądzkich – Gołaś, w Wyżedze i Klenkorze – Małż, a w Plewkach – Kiernozek. Powtarzalność nazwisk sprawiła, że do dziś żywe są tradycyjne przezwiska (np. do Teosia, Józiaka, ale też do Mańkusa czy Kowala).
Wielką wartością projektu była inwentaryzacja dziedzictwa materialnego. W Tartaku odkryliśmy silne tradycje tkackie, rozwijane w II połowie XX wieku dzięki współpracy ze spółdzielnią CPLiA „Kurpianka”. „W rodzinie tkało się słomiane maty, chodniczki, pasiaki – jeździło się z tym na handel do Warszawy” – wspominali mieszkańcy.
Zwróciliśmy również szczególną uwagę na drewniane ostańce kurpiowskiej architektury. Zgromadziliśmy bogatą dokumentację fotograficzną detali, takich jak śparogi (charakterystyczne wiatrownice przypominające rogi) oraz korony (ozdobne nadokienniki).
Rozmowy z mieszkańcami pozwoliły nam zdefiniować, jak Kurpie postrzegają sami siebie. Wyłonił się z nich obraz ludzi ukształtowanych przez surową, trudną w uprawie ziemię. Kurp to człowiek zacięty, szczery, mocny, który się nie poddaje – często nazywany „góralem, który zszedł z gór”. W pamięci starszych pokoleń wciąż żywy jest etos absolutnej samopomocy sąsiedzkiej, zarówno podczas żniw, jak i przy dzieleniu się żywnością (np. przy świniobiciu).
Społeczny wymiar projektu
Nasze badania to nie tylko suche fakty dla naukowców. To przede wszystkim spotkanie z drugim człowiekiem.
Dzięki otwartym drzwiom i niezwykłej kurpiowskiej gościnności udało nam się:
🧑🤝🧑
Przeciwdziałać samotności starszych osób, dając im przestrzeń do podzielenia się dorobkiem swojego życia.
🧓👩🦰
Zacieśnić relacje międzypokoleniowe i zainteresować młodzież historią ich „małej ojczyzny”.
📼
Zarchiwizować żywą gwarę (posiadamy nagrania unikalnych, zanikających słów).
📸
Uzupełnić imionami i nazwiskami stare fotografie grupowe, przywracając tożsamość osobom uwiecznionym na kliszach.
Społeczny wymiar projektu
Nasze badania to nie tylko suche fakty dla naukowców. To przede wszystkim spotkanie z drugim człowiekiem. Dzięki otwartym drzwiom i niezwykłej kurpiowskiej gościnności udało nam się:
Przeciwdziałać samotności starszych osób, dając im przestrzeń do podzielenia się dorobkiem swojego życia.
Zacieśnić relacje międzypokoleniowe i zainteresować młodzież historią ich „małej ojczyzny”.
Zarchiwizować żywą gwarę (posiadamy nagrania unikalnych, zanikających słów).
Uzupełnić imionami i nazwiskami stare fotografie grupowe, przywracając tożsamość osobom uwiecznionym na kliszach.
Podziękowania za wysiłek i zaangażowanie dla badaczy:
Agata Dudek, Agata Warzecha, Amelia Kudła, Amelia Kulesza, Filip Purgał, Joanna Frąckiewicz, Joanna Połeć, Julia Duczmal, Luxuan Wang, Łukasz Zyśk, Magdalena Jochymek, Michał Domański, Oliwia Czuchryta, Pola Gradowska, Weronika Banach, Weronika Leszczyk.
Zespół projektu
Absolwentka Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, malarka oraz studentka African Studies – aktualnie realizuje własny projekt badawczy na temat domostwa rozumianego jako sieć połączeń różnorodnych zjawisk społecznych na terenie Kenii, a konkretnie Mombasy i okolic.
Realizowała również badania terenowe z dziećmi i młodzieżą nt. wyobrażeń uczniów z pow. nowotarskiego, w kontekście sytuacji związanych z przyjazdem uchodźców z Ukrainy”;
Poza wspomnianymi badaniami pracowała również nad innymi projektami badawczymi, w tym związanymi zarówno z młodzieżą, jak i z dziedzictwem kulturowym.
Żyje na pełnym spektrum tematyki badawczej, a na koniec dnia przekłada wnioski na sztukę zaangażowaną społecznie.
Studentka Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, kurpianka z pochodzenia.
Badawczo interesuje się narracjami wokół kultury tradycyjnej i jej współczesnych
przetworzeń, historią krajobrazu i relacjami między wsią a miastem. Prowadziła badania etnograficzne na Wileńszczyźnie, Kurpiach, warszawskiej Białołęce i w regionie Krajny.
W wolnym czasie angażuje się w liczne działania artystyczne. Występuje w spektaklach teatralnych, jest autorką scenografii i kostiumów, praktykuje tradycyjny śpiew i taniec.
Od swojej babci Stefani Dawid uczy się rękodzieła — szycia stroju kurpiowskiego.
Do projektu dołączyła w 2024 roku, przed podjęciem studiów etnologicznych.
Jako wolontariuszka brała udział w badaniach terenowych we wsiach gminy Łyse. Obecnie odpowiada za opracowanie merytoryczne materiałów ze wsi Plewki we współpracy z jej mieszkańcami
Anatol Dziarski – etnograf obecnie zajmujący się badaniem mazurskich krajobrazów społeczno-kulturowych. W przeszłości prowadził badania w regionach takich jak Podhale, Podkarpacie, Podlasie czy, przy tym projekcie, Kurpie. Badawczo zainteresowany sposobami gromadzenia się i współdziałania ludzi.
Etnografka, absolwentka studiów licencjackich oraz studentka studiów magisterskich w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. W swojej działalności badawczej prowadziła badania terenowe w różnych regionach Polski, m.in. na Podlasiu, Kujawach, Podhalu, Ziemi Łańcuckiej, w Beskidzie Śląskim oraz na Kurpiach.
Jej zainteresowania badawcze koncentrują się wokół dziedzictwa niematerialnego, tożsamości lokalnych oraz politycznego wymiaru tych procesów. Tematy te porusza w badaniach do pracy magisterskiej, które prowadzi we wsi Górki na Śląsku Opolskim. Brała udział w licznych konferencjach naukowych oraz projektach badawczych, m.in. Międzyuczelnianym Obozie etnograficznym (2025 i 2026). Jest współautorką publikacji Zapusty na Kujawach: Szkice etnograficzne.
W projekcie Etnotablice, wraz z Tolkiem Dziarskim, odpowiada za opracowanie merytoryczne materiałów oraz współtworzenie tablicy z mieszkankami i mieszkańcami sołectwa Klenkor-Wyżega. Julia do projektu dołączyła już w 2024 r, włączając się w pierwszą fazę badań terenowych w gminie Łyse. W swojej pracy stawia na współpracę i partycypacyjne podejście do badań – ważnymi etapami w projekcie są dla niej spotkania z mieszkankami i mieszkańcami, na których wspólnie wypracowują narracje oraz dane treści, które znajdą się na tablicy oraz stronie internetowej.
Michał Domański – student Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego oraz rekonstruktor historyczny.
Badawczo koncentruje się na kulturze materialnej i niematerialnej wsi, tożsamościach lokalnych, studiach nad pamięcią jak również historią mówioną. Prowadził badania terenowe w Trzebiatowie w województwie zachodniopomorskim, skupiające się na lokalnej wielokulturowości (2019–2022), oraz projekt badawczy na Podlasiu i Kujawach (2023-2024). Efektem ostatnich badań było powstanie publikacji „Zapusty na Kujawach: Szkice etnograficzne” (2024) na temat tradycji ostatnich dni karnawału, jaką jest „chodzenie z kozą”.
Od 2024 roku jest zaangażowany w projekt Łucji Samorajczyk w gminie Łyse na Kurpiach „Czy rozpoznajesz swoją wieś sprzed 60 lat?”. W obecnej inicjatywie „Etnotablice” opracowuje materiały archiwalne oraz wspomnienia ze wsi Tyczek uzyskane przede wszystkim dzięki współpracy z mieszkańcami. Najciekawsze z nich zostaną umieszczone na tablicy, a cała historia Tyczka będzie dostępna na stronie internetowej.
Oprócz działalności badawczej Michał angażuje się w odtwórstwo historyczne wczesnego średniowiecza oraz XIX i XX wieku. Próbuje również swoich sił w dawnych rzemiosłach za pomocą narzędzi z epoki, które stara się odnawiać.
Galeria wsi
Archiwalne zdjęcia wykonane podczas projektu